| СР | SR | EN |

Лиминални културни обрасци (македонската парадигма на 19 век)

Liminal Cultural Models: The Macedonian 19th Century Paradigm


Фолклористика 5/2 (2020): 39–51
Аутор: Катица Ќулавкова
Текст: PDF
https://doi.org/10.18485/folk.2020.5.2.3

 

Народната култура на 19 век го задржува почетниот модел на народна култура на Средниот и Доцниот Среден век (карактеристичен за Балканот), но вклучува и елементи својствени за новиот социјален амбиент. Таа претставува традиционален културен образец со доминантно архаична, паганска, ритуално-магиска и гротескно-реалистична слика на светот, за разлика од образецот на: 1) црковната култура која е делумно учена и висока, но и доктринарна, јазично туѓа и морално селективна; од 2) учената световна култура, која е рационална и просветителска, и од 3) новата граѓанска (староградска) култура, која е елитна и прозападна. Сите овие културни обрасци не се подвоени строго, затоа што се заемно сензибилни, што пак води до формирање на лиминалнии хибридни културни обрасци и идентитети. Во нив се меша фолклорното со елитното, ритуалното со урбаното, сакралното/црковното со световното/профаното, културното со националното.

Македонските преродбеници се парабола на транзицискиот општествен амбиент, на постколонијалниот (постотомански) цивилизациски исчекор, на пасионираниот проект да се архивира (запише) фолклорот и, конечно, на христијанската свест која постепено се преобразила во етнокултурна самосвест (за разлика од етноцентричноста на грчката и бугарската свест). Тие сфаќаат дека ни преданието и митот се историја, ни историјата е предание и мит. Таква е констелацијата во којашто тие ја инсталираат новата парадигма на толкување на историјата и културата.
Клучни зборови: народна култура, фолклоризам, карневализам, intentio liminalis, лиминални обрасци, гранични зони, трета култура, културен супстрат, Северна Македонија

 

Сваки културни образац има сопствену граничну зону, осетљиву на граничне зоне других културних образаца. Ове граничне зоне су места додира између различитих културних образаца. Културна историја је обележена постојаном тензијом између две основне интенције: 1) да се сачува архаични супстрат културног идентитета (почетни и традиционални модел), и 2) да се подвргне карневализацији доминантан културни образац путем његовог додира и интеркултурног дијалога с другим културним идентитетима и праксама. Карневализација отвaра простор за трећу развојну интенцију, која се може назвати граничном или intentio liminalis. Она не руши постојане обрасце, него их мења и уводи „треће“ граничне културне идентитете.

Култура је иманентно интеркултурна (дијалошка), као што је и човек у основи интерсубјективан (комуникативан, социјалан). Културни контакт и дијалог су важни чиниоци развитка културе. Чак и антагонизам међу различитим културним обрасцима је потенцијални облик контакта, што значи да он ствара прелазне и граничне културне обрасце и праксе. Према културној теорији, феномен граничности/лиминалности је карактеристичан нарочито за прелазне периоде развоја културе и друштва. Лиминалност ствара привид категоријалне и идентитетске конфузије, али заправо подстиче културни развој и представља важан показатељ културне еволуције.

Култура македонског препорода је пре свега систем граничних, а не поларизованих културних образаца. Македонска култура 19. века надилази локалне и опречне теоријске оквире. То указује на проблематику круте дихотомије висока – ниска култура. Нова грађанска култура је интегрисала фолклорну и црквену културну праксу али се уједно и дистанцирала од њих тако што је избегла груби антагонизам. Зато у категорију „високе културе“ у Македонији 19. века не спадају само црквена (учена) култура, нити само елитни део тзв. грађанске (варошке) културе, него и један део фолклорне културе. Управо естетски квалитет издиже различите културне обрасце на раван уметности. Уз то, фолклорна свест, а с њом и фолклорни културни образац постају чувари и преносиоци древног културног супстрата, и то обележава преовлађујућу нову културну парадигму (трећа култура), која је артикулисала македонске језичке, црквене, па и националне политичке приоритете, а од краја 19. века побудила је радикалније револуционарне покрете.
Кључне речи: народна култура, фолклоризам, карневализација, intentio liminalis, лиминални обрасци, граничне зоне, трећа култура, културни супстрат, Северна Македонија

 

Every cultural model has its own border zone, which is susceptible to the border zones of other cultural models. These border zones are places of contact between the divergent cultural models. Cultural history is marked by the constant tension between two principle intentions: 1) to save the archaic substrate of cultural identity (the initial and traditional model), and 2) to carnivalize the canonized cultural model through its contact and intercultural dialogue with other diverse cultural identities and practices. The carnivalizing intention opens the possibility for a third cultural intention that we could name borderline intention or intentio liminalis. It does not destroy the existing models but only modifies them and introduces other liminal ‒ also called “third” ‒ cultural identities.

Culture is immanently intercultural (dialogic), much like people are fundamentally intersubjective (social). Thereby, cultural contact and dialogue are important factors for the development of cultures. Even the antagonism between the different cultural models is a potential form of contact, which means that it generates transitional and borderline cultural models and practices. According to cultural theory, the phenomenon of cultural liminality is particularly characteristic of the transitional periods of development in culture and society. It only appears as categorical and identity confusion, while it, actually, stimulates cultural development and is an important indication for cultural evolution.

Culture in the Macedonian Enlightenment Period is a typical system that is comprised of liminal/borderline cultural models rather than of antagonistic and polarized ones. The cultural paradigm of the 19th century surpasses the local and bipolar theoretical frameworks. It points out the problematic character of the rigid dichotomy of high (sacral) and low (profane) culture. The new Macedonian civic (old-town) culture both incorporated and distanced itself from the church cultural practice and the folklore cultural practice, thus avoiding the rude antagonism. Therefore, in 19th century Macedonia, the category of “high culture” entails not only the (lettered) church culture and the elite part of the so-called civic (old-town) and pro-European culture, but a part of folklore, as well. The aesthetic quality is what raises the different cultural models to the level of art. Moreover, precisely the folklore culture ‒ the guardian and the transporter of the ancient cultural substrate ‒ denoted the dominant new cultural paradigm (the third culture), which articulated the Macedonian linguistic, civic, church, and even national political priorities. And from the end of the 19th century onward, it also stimulated the more radical (national) revolutionary movements.
Keywords: folk culture, contact, carnivalism, intentio liminalis, liminal/borderline models, border zones, third culture, cultural substrate, North Macedonia