| СР | SR | EN |

Жена и ромб: По повод позата на нозете на Богородица во Оплакувањето Христово од Нерези

Woman and Rhombus Regarding the Virgin Mary’s Legs Posture in the Painting of The Lamentation of Christ in the Nerezi Monastery


Фолклористика 5/2 (2020): 53–89
Аутор: Никос Чаусидис
Текст: PDF
https://doi.org/10.18485/folk.2020.5.2.4

 

Повод за ова истражување е еден необичен детал од прочуената фрескокомпозиција Оплакување Христово од црквата во манастирот Нерези кај Скопје. Во оваа сцена покојниот Христос лежи во ромбичното поле што го формираат нозете на Богородица кои се со раширени колена, споени стапала и целосно покриени со нејзиното здолниште. Во истражувањето е вклучена и фигурата на Рахела, прикажана во слична поза, во сцената Колеж на Витлеемските деца од Марковиот манастир кај Скопје, како и неколку претстави на Геа во композициите Страшен суд. Целта на статијата се состои во трагање по карактерот, потеклото и значењето на специфичната поза во која жена се прикажува со раширени бедра и колена и споени стапала, при што нејзините нозе формираат ромб. Во трудот се прави обид за откривање на значењето на овој иконографски елемент преку анализа на двете суштински компоненти на посочената поза, од една страна семиотиката на женските нозе и тоа посебно раширените, и од друга симболиката на ромбот. До неговиот карактер и потекло се доаѓа преку споредба на посочените ликовни претстави со аналогии присутни во други култури кои потекнуваат од разни делови на светот и разни периоди – од предисторијата до современиот фолклор. Во нив телото на жената е на разни начини комбинирано со ромб и тоа: дополнето со ромб, целосно метаморфозирано во ромб или прикажано со нозе кои со својата поза формираат ромб.
Клучни зборови: ромб, средновековна телесност, семиотика на нозете, женски гениталии, vesica piscis, мандорла, византиска иконологија, Богородица, Геа, Свети Пантелејмон – Нерези, Северна Македонија

 

Повод за ово истраживање је једна необична појединост на чувеној фресци Оплакивање Христа у цркви Светог Пантелејмона у манастиру Нерези код Скопља (Северна Македонија). У овој сцени мртви Христос лежи у пољу у облику ромба који формирају ноге Богородице, с раширеним коленима, спојеним стопалима и у потпуности покривене њеном хаљином. У истраживање су укључени и фигура Рахеле, приказане у сличној пози, у сцени Покољ витлејемске деце у Марковом манастиру код Скопља, и неколико представа Гее у композицији Страшног суда. Циљ чланка јесте да се одреди карактер, порекло и значење специфичне позе у којој се жена приказује с раширеним бедрима и коленима, те спојеним стопалима, при чему њене ноге обликују фигуру ромба. Начињен је покушај да се открије значење овог иконографског елемента посредством анализе две главне компоненте ове позе – семиотике женских ногу, посебно раширених, с једне стране, и симболике ромба, с друге. До његовог карактера и порекла се долази поређењем поменутих ликовних представа с аналогијама присутним у другим културама које потичу из разних делова света и из разних периода, од праисторије до савременог фолклора. На њима се тело жене на разне начине комбинује с ромбом: допуњава се ромбом,  у целини је трансформисано ромбом или је приказано с ногама које чине облик ромба. У рад су укључене варијанте поменутих комбинација у којима се ромб замењује с фигуром vesica piscis (рибљег мехура), у облику вертикалне елипсе са зашиљеним половима, што је реалистичнији симбол отворене вулве, што потврђује феминина значења ромба. Посебно су наглашене хришћанске представе које укључују мандорлу с истим обликом, за коју су предложена извесна имплицитна значења везана за женско начело, у оквирима њихових канонских интерпретација.
Кључне речи: ромб, средњовековна телесност, семиотика ногу, женске гениталије, vesica piscis, мандорла, византијска иконологија, Богородица, Геа, Свети Пантелејмон – Манастир Нерези (Сверена Македонија)

 

The impetus for this study is an unusual detail from the famous fresco composition The Lamentation of Christ from the Church of Saint Panteleimon in the Nerezi Monastery near Skopje, North Macedonia. In this scene the dead Christ lies in a rhombic field formed by the legs of the Virgin Mary, which are spread in thighs, angled in knees, joined at feet and fully covered by her skirt. The study also includes the figure of Rachel, shown in a similar pose, in the scene of the Massacre of the Innocents of Bethlehem from Marko’s Monastery near Skopje, as well as several representations of Gaia in the compositions of The Last Judgment from several churches in Ohrid and some other Balkan regions. The aim of the article is to trace the character, origin and meaning of the specific pose in which a woman is depicted with her legs in the form of a rhombus. The study attempts to discover the meaning of this iconographic element by analyzing the two essential components of the pose ‒ the semiotics of the female legs, especially the spread ones, on the one hand, and the symbolism of the rhombus on the other. Its character and origin are revealed through comparison of the aforementioned artistic representations with analogues from other cultures throughout the world, and across diverse historical periods, stretching from prehistory to contemporaneity. There, the female body is in various ways combined with the figure of the rhombus: supplemented by a rhombus, completely metamorphosed into a rhombus or shown with legs that themselves form a rhombus. The study also includes the variants of the previously introduced combinations in which the rhombus is alternated with a vesica piscis - a vertical ellipse with pointed poles as a more realistic symbol of the open vulva, which confirms the female connotations of the rhombus. Special emphasis is given to the Christian representations that include a similarily shaped mandorla, for which, within the frames of their own canonical interpretations, certain implicit meanings related to the female principle are also proposed.
Keywords: rhombus, Medieval corporeality, semiotics of legs, female genitals, vesica piscis, mandorla, Byzantine iconology, Virgin Mary, Gaia, St. Panteleimon ‒ Nerezi Monastery (North Macedonia)