Monumentalna materijalna kultura Jevreja u Novom Pazaru: istorijski razvoj, verska infrastruktura i očuvanje nasleđa

Folkloristika 10/2 (2025): 19–36
Autor: Čedomila Marinković
Tekst:

Studija istražuje jevrejsku materijalnu kulturu Novog Pazara, fokusirajući se na istorijski razvoj, versku infrastrukturu i očuvanje nasleđa njegove sefardske zajednice unutar Osmanskog carstva i u posleratnom kontekstu. Jevrejska sefardska zajednica, osnovana krajem XVIII veka od strane trgovaca iz Sarajeva, formirala je strukturiranu opštinu koja je održavala versku i društvenu autonomiju. Oslanjajući se na arheološke dokaze, arhivsku dokumentaciju i nedavne napore u očuvanju, ova studija rekonstruiše prostorne i materijalne dimenzije jevrejskog života u Novom Pazaru, ističući verske prakse zajednice, kulturni identitet i stalne izazove očuvanja nasleđa usled urbane transformacije. U radu će biti predstavljena ključna mesta jevrejske materijalne kulture koja uključuju: ritualno kupatilo (mikve) integrisano unutar Isa-begovog hamama, koje predstavlja primer arhitektonskog prilagođavanja osmanskim urbanim ograničenjima, uz poštovanje halahičkih zakona o ritualnoj čistoći; sinagogu iz 1857. godine, koja je verovatno modelovana prema sarajevskoj sinagogi El Kal Viežo, a koja odražava kulturni kontinuitet uprkos ograničenjima koja su osmanske vlasti nametnule arhitekturi nemuslimanskih religijskih objekata; Jevrejski most (El Ćupri Čiko), koji olakšava poštovanje Šabata omogućavajući prolaz kroz grad bez kršenja halahičkih zabrana; Jevrejsko groblje, koje je ključni materijalni svedok istorijske prisutnosti jevrejske zajednice u Novom Pazaru. Uprkos razaranju tokom Holokausta i kasnijem zapostavljanju, nedavne restauratorske inicijative lokalnih vlasti i nevladinih organizacija imaju za cilj očuvanje ovog groblja, suočenog sa izazovima urbanog razvoja i politike sećanja. Ovde predstavljena istraživanja naglašavaju važnost materijalne kulture u rekonstrukciji istorija manjina i ističu međusobnu povezanost između verske prakse, urbanog prostora i kulturnog identiteta. Ovo doprinosi širim diskusijama o osmanskom pluralizmu, balkanskom multikulturalizmu i očuvanju jevrejskog nasleđa na Balkanu.

Ključne reči: jevrejska materijalna kultura, Novi Pazar, sefardski Jevreji, Osmansko carstvo.